روش های غربالگری و تشخیص قبل از تولد بیماری های ژنتیکی

مقدمه :

در حال حاضر که درمان قطعی برای بیماری های ژتنیک وجود ندارد، تشخیص قبل از تولد بیماری های ژنتیک تنها راه پیشگیری و کنترل این بیماری ها در جامعه است. امروزه پیشنهاد می گردد که تمام زنان باردار بدون در نظر گرفتن سن از نظر شایع ترین سندروم های کروموزومی مورد بررسی قرار گیرند چرا که به عنوان مثال بالا بودن سن مادر خطر ابتلا جنین به سندروم داون را افزایش می دهد. اما %80 موارد این سندروم در زنان زیر 35 سال بروز می کند چون تعداد زایمان در این سن بیشتر است.

 

*غربالگری چیست؟

در غربالگری با انجام آزمایش های تخصصی و دقیق می توان میزان خطر برای بروز یک اختلال یا بیماری خاص را تعیین کرد تا متعاقب آن بررسی های بیشتر با تست های تشخیصی صورت می گیرد.

روش های غربالگری، غیرتهاجمی، کم هزینه و بی خطر بوده و می توان آن را بر روی جمعیت زیادی انجام داد. ولی تست های تشخیصی مانند (cvs (Chorionic villi sampling یا نمونه برداری از پرزهای جنینی و آمنیو سنتز تهاجمی، پر هزینه و پرخطر بوده  و امکان سقط جنین در آنها وجود دارد. بنابراین انجام آنها تنها زمانی عاقلانه به نظر می رسد که نتیجه تست غربالگری مثبت باشد.

آزمایش های غربالگری دوران جنینی با استفاده از سن مادر و چند مارکر و چند مارکر مختلف قادر به بررسی بیماری های ژنتیک مانند:

1.سندروم داون (21) tr یا (منگولیسم)

2.نقص لوله های عصبی (NTDS)

3.سندروم ادوارد 18 (tr) تریزومی 18

4.سندروم 13 (tr) تریزومی 13

5.سندروم (Sios (Smith lemli Optiz  

می باشد.

قابل ذکر است که اخیرا از مارکرهای تست کواد برای تعیین پره اکلامپسی نیز استفاده می شود.

 

* تست های غربالگری و روند انجام آنها

غربالگری توامان سه ماهه اول (combined first trimester screening (fts

در اوایل دهه 1990 اندازه گیری تجمع مایع پشت گردن جنین (Nuchal translucency (NT با استفاده از سونوگرافی در سه ماهه اول و ارتباط آن با ریسک سندروم داون مطرح گردید. تستی که شامل اندازه گیری دو مارکر سرمی Free BHCG و PAPP-A می باشد، تست دوگانه یا Doubbel marker نامیده می شود و زمانی که اندازه گیری NT به این مجموعه اضافه شود به آن Combined Fts می گویند. این غربالگری از ابتدای هفته 11 (11W+0D) تا انتهای هفته 13 (13W+6D) قابل انجام است. ولی بهترین زمان انجام تست در فاصله 12W+0D تا 13W+3D است. یکی از دلایل شروع انجام تست در هفته یازدهم این است گه به طور کلی در تمام تستهای غربالگری زمان انجام تست وقتی توجیه پذیر است که به دنبال آن یک تست تشخیصی وجود داشته باشد. تا بتوان با استفاده از آن، موارد مثبت غربالگری را مورد تایید قرار داد و تست تشخیصی در سه ماهه اول بارداری تست cvs می باشد.

دلیل دوم این است که در سونوگرافی NT بررسی های پیش از هفته 11 و بعد از هفته 13 قابل اعتماد نیستند.

تست های غربالگری سه ماهه دوم :

1.تست تریپل مارکر شامل اندازه گیری همزمان آلفافیتو پروتئین Afp و BHCG و استریل غیرکنژوگه 3UE است.

2.تست کوادراپل یا کواد مارکر

در سال 1998 ارزش تست سرمی inhibin A به عنوان مارکر چهارم در اندازه گیری ریسک سندروم داون اثبات گردید و میزان تشخیص سندروم داون را به طور قابل ملاحظه ای بالا برد. زمان انجام تست از هفته 14 تا 22 بارداری می باشد ولی هفته های 15 تا 18 بارداری برای رسیدن به نتایج بهتر مناسب تر است.

3.غربالگری متوالی

این روش به دو صورت گام به گام و مشروط اجرا می شود که روش گام به گام آن رایج تر می باشد. در این مدل ابتدا در سه ماهه اول تست توامان سه ماهه اول انجام می شود که اگر ریسک به دست آمده بالاتر از Cutoff (ریسک تفکیک کننده ای که بر مبنای آن کم خطر و پر خطر از هم  جدا می شوند) باشد بیمار برای مشاوره ژنتیک و انجام تست تشخیصی (cvs) معرفی می گردد. اگر ریسک کمتر از cutoff بود بیمار کاندید انجام غربالگری سه ماهه دوم (کواد مارکر) خواهد بود.

قابل ذکر است که تست تشخیصی در سه ماهه دوم آمنیوسنتز می باشد.

لازم به ذکر است که شایع ترین بیماری های ژنتیک قابل بررسی در دوران جنینی به ترتیب سندروم داون، نقص باز بودن لوله عصبی (NTDS) و سندروم ادوارد می باشند که در این قسمت به طور اختصار به توضیح آنها می پردازیم.

 

- سندروم داون یا مونگولیسم

این سندروم در اثر وجود یک کروموزوم اضافی 21 در سلول های جنین ایجاد می شود که معمولا ارثی نیست و در بچه های دیده می شود که هیچگونه سابقه فامیلی ندارند. در افراد با سندروم داون عقب افتادگی ذهنی و ناتوانی در یادگیری به شدت وجود دارد و %40 نوزادان سندروم داون اب ناراحتی قلبی به دنیا می آیند. البته بیشترین تغییرات پاتولوژیکی در مغز بوجود می آید. که بعد از سن 40 سالگی منجر به آلزایمر می شود.

 

- نقص بازبودن لوله عصبی (Nearal tabe Defects = NTDS)

NDTS یکی از جدی ترین اختلالات مادرزادی است که به دو صورت دیده می شود:

1.اسپینا بیفیدا Spina bifida

2.آنسفالیت Anencephaly

آنسفالیت : در این نوزادان قسمت از جمجمه و مغز تشکیل نمی شود و این نوزادان همیشه قبل از تولد از بین می روند.

اسپینا بیفیدا :  دراین نقص یکی از استخوان های ستون مهره ها باز است که نقص در کنترل قسمت های تحتانی بدن را سبب می شود که به صورت ضعف یا فلج کامل در پاها بروز می کندو گاهی اوقات هم همراه با اختلال در عملکرد مثانه و روده ها می باشد. و یا اینکه توام با جمع شدن مایع در مغزست که هیدروسفال نامیده می شود و منجر به عقب ماندگی ذهنی می گردد.

 

- تریزومی 18 یا سندروم ادوارد :

یک اختلال شدید کروموزومی و شایع ترین اختلال کروموزومی بعد از سندروم داون در بین تولدهای زنده محسوب می شود. و علائم آن عبارتند از اختلال در سیستم عصبی مرکزی، ناهنجاری های چشمی، فقدان یک یا هر دو چشم، شکاف لب یا کام، گوش های غیرطبیعی، چند انگشتی و نقص ساختاری در قلب و سیستم تناسلی.

تست های غربالگری سه ماهه دوم حساسیت بالایی برای تشخیص این اختلال دارند.

* نکته ها

1.بیشتر زنانی که دارای غربالگری مثبت هستند سندروم داون یا NTDS ندارند.

به عنوان مثال از هر 20نفر غربالگری مثبت در کواد مارکر فقط یک نفر ممکن است مثبت واقعی باشد. و در نتایج غربالگری سه ماهه اول و دوم (در هر دو دوره مثبت شود) از هر 6 مورد مثبت یکی از سندروم داون واقعی است.

2.یک غربالگری منفی به این مفهوم نیست که شما نوزادی با سندروم داون یا NTDS نخواهید داشت.

3.در مورد بارداری های چند قلویی تست های غربالگری با استفاده از مارکرهای سرمی دارای حساسیت کمتری است اما تجربه نشان داده که اندازه گیری NT می تواند کمک کننده باشد.

4.در صورتی که خونریزی واژینال وجود داشته باشد بلافاصله روی سطح سرمی آلفا فیتوپروتئین AFP اثر گذاشته و باعث افزایش آن می شود. بنابراین خون گیری یک هفته پس از خاتمه خونریزی واژینال صورت می گیرد.

5.اگردر حاملگی قبلی به هر دلیلی آمنیوسنتز صورت گرفته باشد از تست غربالگری خون در حاملگی فعلی نمی توان استفاده کرد زیرا سطح سرمی AFP به شدت افزایش نشان می دهد.

 

* آمادگی بیمار

1.آز آنجایی که سونوگرافی نه تنها دقیق ترین روش برای تخمین سن جنین می باشد بلکه از نظر اطمینان از زنده بودن جنین نیز اهمیت بسزایی دارد، بیمار به هنگام مراجعه به آزمایشگاه باید حتما گزارش سونوگرافی جدید خود را به همراه داشته باشد.

2.بیمار به هنگام مراجعه به آزمایشگاه برای انجام غربالگری سه ماهه اول باید سونوگرافی NT خود را که تاریخ آن مربوط به بعد از هفته 11 و قبل از هفته 13 باشد، به همراه داشته باشد.

پرسنل آزمایشگاه دکتر حیدری پاسخگوی تمام سوالات شما می باشند.

برای شما مادر عزیز و کودک دلبندتان آرزوی تندرستی و شادابی داریم.

کپی برداری از مطالب با ذکر منبع مجاز است.