دانستنی های آزمایشگاهی برای همه

پیشگفتار

همه آزمایش ها نیاز به آمادگی قبلی ندارند امّا انجام بیشتر آزمایش ها نیازمند رعایت نکاتی است که اگر به خوبی مراعات شوند موجب رسیدن به نتایج درست آزمایشگاهی می گردند. شاید پرسشی که بیش از دیگر سئوالات از سوی بیماران مطرح می شود مسئله ناشتایی است. بدیهی است که شما باید معنای دقیق ناشتا بودن را بدانید.

منظور از ناشتایی این است که شما :

* نباید در طی 12 ساعت پیش از مراجعه به آزمایشگاه غذا بخورید

* نباید در طی 12 ساعت پیش از آزمایش، مایعات بنوشید (خوردن آب طبق رژیم عادتی هر شخص اشکالی ندارد)

* نباید در طی 24 ساعت قبل از آزمایش آدامس بجوید.

* نباید از شکلات های مختلف، مینت(ترکیبات نعناع دار)، شربت های سینه یا قرص های نرم کننده گلو استفاده کنید.

پس اگر آزمایشی که پزشکتان درخواست نموده نیاز به ناشتایی دارد، شما :

اجازه دارید که در طی 12 ساعت پیش از انجام آزمایش آب بنوشید.

باید داروهایی را که پزشک اجازه قطع مصرف آنها را صادر نکرده، مثل گذشته مصرف نمایید( اما آزمایشگاه را از مصرف آنها آگاه کنید).

اجازه دارید که در طی 12 ساعت پیش از آزمایش دندان هایتان را مسواک بزنید.

 

بیمار گرامی :

در برخی از آزمایش ها، ممکن است نیاز به ناشتایی بیشتر یا کمتر از 12 ساعت وجود داشته باشد؛ یا در برخی موارد دیگر باید بعضی از داروها را قطع کرد و کشیدن سیگار را متوقف نمود.

نکته مهم دیگر آگاه کردن آزمایشگاه از سوابق دارویی و بیماری شماست در صورتیکه بیماری خاصی دارید یا داروی بخصوصی مصرف می کنید حتما آزمایشگاه را مطلع کنید.

 

نمونه های آزمایشگاهی

ارائه نمونه درست به آزمایشگاه بسیار مهم است؛ لذا در زیر به دستورالعمل انجام آزمایش های مهم و رایج در آزمایشگاهها می پردازیم.

 

- دستورالعمل قندخون 2 ساعته

شب قبل از آزمایش حداقل 8- 10 ساعت ناشتا باشید و در طی ناشتایی از خوردن چای و قهوه پرهیز نمائید.

پس از اینکه نمونه خون ناشتا از شما گرفته شد صبحانه معمولی که هر روز می خورید را میل نمائید.

وقتی آخرین لقمه صبحانه را میل نمودید ساعت را یادداشت کنید. نمونه گیری دقیقاً 2 ساعت پس از ساعت مذکور انجام می پذیرد.

حتی الامکان صبحانه را در آزمایشگاه صرف نموده و تا زمان انجام آزمایش در آزمایشگاه منتظر بمانید.

قبل از انجام آزمایش (در طی مدت ناشتایی شب قبل) و در حین 2 ساعت دخانیات مصرف نکنید.

در طول آزمایش (در طی 2 ساعت) از ورزش و پیاده روی خودداری نمائید.

آزمایش را حتماً قبل از ساعت 10 صبح شروع کنید و از انجام آن در ساعات دیرتر خودداری کنید.

در طی دو ساعت از خوردن هرنوع خوردنی و آشامیدنی (آب در حد متعارف اشکالی ندارد) خودداری نمایید.

آزمایش قند ناشتا و دوساعته را دریک رو انجام دهید.

- دستورالعمل جمع آوری ادرار تمیز- کشت و آزمایش کامل ادرار

نمونه ادرار برای تشخیص انواع عفونت های دستگاه ادراری و اثبات وجود برخی از مواد و سلول ها ازجمله قند، پروتئین، خون، گلبولهای سفید و گلبولهای قرمز تحت بررسی قرار گرفته و در صورت لزوم کشت داده می شود.

اگر نمونه بردار در زمان جمع آوری آلوده گردد نتایج آزمایش تجزیه ادرار و کشت آن خصوصاً از نظر تشخیص عفونت ها دچار اشکال خواهد شد. لذا نکات صفحه بعد را رعایت نمایید:

ویژه بانوان

پیش از انجام آزمایش از نوشیدن مقادیر زیاد آب و سایر مایعات اجتناب نمائید.

دست های خود را کاملاً با صابون و آب شسته و به خوبی با دستمال کاغذی خشک نمائید.

درب ظرف ادرار را با احتیاط باز کنید. بدون آنکه دست شما با سطح داخلی ظرف ادرار یا درب آن تماس پیدا کند.

با یک دست چین های پوستی دستگاه تناسلی را از هم باز کرده و با دستمال یکبار مصرف اطراف مقعد و پیشابراه را ازجلو به عقب تمیز کنید. اینکار را دوبار و هر بار با یک دستمال جدید تکرار کنید.

پس از اینکه جریان ادرار شروع شد، قسمت اولیه ادرار (چند قطره اول) را دور ریخته و بقیه ادرار با حجم 30 میلی لیتر(حداقل نصف ظرف) جمع کنید. توجه داشته باشید که ظرف مذکور تحت هیچ عنوان با پوست اطراف ناحیه تناسلی تماس پیدا نکند.

درب ظرف نمونه را بسته و آن را به آزمایشگاه تحویل دهید.

ویژه آقایان

پیش از انجام آزمایش از نوشیدن بیش از حد مایعات اجتناب نمائید.

دست های خود را کاملاً با صابون و آب شسته و به خوبی با دستمال کاغذی خشک کنید.

درب ظرف ادرار را با احتیاط باز کنید. بدون آنکه دستهای شما با سطح داخلی ظرف یا درب آن تماس پیدا کند.

سرآلت را با یک دستمال مرطوب یکبار مصرف دوبار و هربار با استفاده از یک دستمال جدید تمیز کنید.

مراقب باشید که سر آلت به سطح داخلی ظرف نخورد.

مقدار کمی از قسمت اول ادرار(چند قطره اول) را به داخل توالت تخلیه کرده و حدود 30 میلی لیتر (نصف ظرف نمونه) از آن را جمع آوری نمائید.

درب ظرف نمونه را بسته و آن را تحویل آزمایشگاه دهید.

توجه داشته باشید که : بهترین نمونه برای تشخیص عفونت های ادراری نخستین نمونه ادرار صبحگاهی است.

 

مراجعه کننده گرامی :

در صورتی که نمونه در منزل تهیه می شود:

حداکثر طی 20 دقیقه پس از جمع آوری ادرار باید آن را در یخچال قرار دهید.

نمونه ادرار را تقریباً تا 12 ساعت پس از جمع آوری می توان در یخچال نگهداری نمود.

در زمان انتقال نمونه ادرار به آزمایشگاه آن را در کنار یخ قرار دهید.

- دستورالعمل جمع آوری ادرار 24 ساعته

نمونه ادرار 24 ساعته برای تشخیص بسیاری از بیماریها مخصوصاً بیماری های کلیوی مورد استفاده قرار می گیرد. نمونه باید دقیقاً طی24 ساعت جمع آوری گردد. به همین منظور از گالن هایی از سوی آزمایشگاه در اختیار شما قرار می گیرد که برخی از آنها حاوی مواد نگهدارنده مایع یا جامد است. نکته مهم این است که شما نباید به هیچ عنوان این مواد را خالی یا آنها را بو کنید.

برای جمع آوری ادرار 24 ساعته به هیچ عنوان از ظروفی غیر از ظرفهایی که آزمایشگاه در اختیار شما قرار می دهد استفاده نکنید.

ضمناً رعایت موارد ذیل ضروری است :

در ابتدای جمع آوری نمونه، دفع ادرار را انجام داده و آن را دور بریزید. زمان را دقیقاً یادداشت کنید(مثلاً ساعت 7 صبح).

به مدت یک شبانه روز (24 ساعت) یعنی تا ساعت 7 صبح فردا تمامی نوبت های دفع ادرار را در ظرف مخصوص جمع آوری کنید.

در طول جمع آوری ادرار باید ظرف جمع آوری دور از دسترس کودکان و درجای خنک (ترجیحاً در یخچال)، نگهداری شده و بلافاصله پس از اتمام کار به آزمایشگاه تحویل داده شود.

توجه 1 :

آخرین نوبت دفع ادرار باید رأس همان ساعتی که جمع آوری ادرار شروع شده بود، انجام و در ظرف مخصوص جمع آوری نمونه ریخته شود.

توجه 2 :

در صورت امکان ادرار را مستقیماً به داخل گالن نریزید و از ظرف های استریل ادرار جهت اینکار استفاده نمائید.

 

- دستورالعمل جمع آوری نمونه مدفوع

رایج ترین کاربرد آزمایش مدفوع تشخیص انواع مختلف انگل های بیماری زا در روده است.

افرادی که تحت آزمایش مدفوع قرار می گیرند، باید برای مدت 7 تا 10 روز پیش از انجام این آزمایش ها از درمان با روغن کرچک یا روغن های معدنی، بیسموت، منیزیوم، ترکیبات ضداسهال، تنقیه با باریوم و مصرف آنتی بیوتیک ها خودداری نمایند. بهتر است این آزمایش در سه نوبت انجام شود. نمونه مدفوع باید مستقیماً در ظرفی که از ظرف آزمایشگاه در اختیار بیمار قرار می گیرد جمع آوری شود. اگر بیمار بستری است، نمونه را دریک ظرف خشک جمع آوری نموده و سپس با استفاده از چوب مخصوص(آبسلانگ)، نمونه را به ظرف نگهدارنده برچسب دار منتقل نمائید. نمونه مدفوع نباید با ادرار یا آب آلوده شود زیرا ادرار می تواند برخی از انگل های فعال را ازبین ببرد.

بیماران باید نمونه جمع آوری شده را خصوصاً در موارد مشکوک به اسهال خونی بلافاصله به آزمایشگاه ارسال کنند. اگر انجام آزمایش حداکثر تا 30 دقیقه پس از جمع آوری نمونه امکانپذیر نباشد، لازم است تا نمونه در یخچال قرار داده شود.

 

- آزمایش بررسی خون مخفی در مدفوع

گاهی اوقات خونریزی های مختصری در بخش های مختلف دستگاه گوارش اتفاق می افتد که به علت مقدار کم با چشم قابل دیدن نیست، بنابراین باید با روش های آزمایشگاهی تشخیص داده شود. بهتر است این آزمایش در 3 نوبت انجام شود.

برای انجام این آزمایش باید نکات زیر را رعایت کنید نمائید:

48- 72 ساعت پیش از آزمایش و در طی دوره جمع آوری نمونه مدفوع از خوردن گوشت قرمز، گوشت سفید(مرغ و ماکیان)، ماهی، شلغم و تربچه خودداری نمائید.

مصرف داروهای آهن، کپسول هماتینیک و قرص ففول، ایندومتاسین، کلشی‎سین، آسپرین، بروفن، کورتون ها و ویتامین C باید 48 ساعت پیش از انجام آزمایش دوره جمع آوری نمونه قطع شود. در صورت داشتن سابقه خونریزی از لثه 48 ساعت پیش از انجام آزمایش از مسواک زدن و کشیدن نخ دندان اجتناب نمائید.

نمونه باید سریعاً به آزمایشگاه تحویل داده شود.

نمونه مدفوع نباید با ادرار یا سایر مواد آلوده شود.

- دستورالعمل جمع آوری نمونه مایع منی

آزمایش بر روی منی به منظور تشخیص علت نازایی در مردان مورد استفاده قرار می گیرد.

نمونه باید ترجیحاً در آزمایشگاه تهیه شود، در غیر اینصورت نمونه باید در کمتر از نیم ساعت به آزمایشگاه تحویل داده شود. در هنگام تحویل نمونه به آزمایشگاه زمان دقیق جمع آوری آن را به مسئول پذیرش اعلام نمائید.

نمونه باید پس از 3تا5 روز پرهیز از نزدیکی یا انزال تهیه شود و نمونه هایی که پیش از دو روز و پس از هفت روز از آخرین نزدیکی جمع آوری شود برای انجام آزمایش مناسب نیست.

وجود تب در خلال 3 روز پیش از انجام آزمایش، نتیجه را تحت تأثیر قرار می دهد.

بهترین نمونه منی نمونه ای است که از طریق تحریک مصنوعی تهیه شده و در ظرف مخصوصی که از طرف آزمایشگاه در اختیار شما قرار داده شده، جمع آوری می گردد. نمونه جمع آوری شده توسط کاندوم برای آزمایش مناسب نیست.

باید دقت شود که تمامی نمونه منی در ظرف مخصوص ریخته شود زیرا در غیراینصورت باعث به دست آمدن نتیجه غیرواقعی خواهد شد.

قبل از ریختن نمونه به داخل ظرف بهتر است با در دست گرفتن ظرف دمای آن را به نزدیک درجه حرارت بدن (37درجه سانتی گراد) برسانید.

از قراردادن نمونه در حرارت های کمتر از 30-37 درجه و بالاتر از 40 درجه سانتی گراد خودداری نموده و سعی کنید تا زمان تحویل نمونه به آزمایشگاه آن را در دمای نزدیک به حرارت بدن (37درجه سانتی گراد) نگهداری کنید.

 

- آزمایش مایع منی بعد از بستن لوله ها در مردان(وازکتومی)

انجام آزمایش منی در این افراد مانند آزمایش معمولی منی است با این تفاوت که :

این آزمایش باید حداقل دوماه پس از بستن لوله ها انجام شود.

در طی 24 ساعت پیش از انجام آزمایش نباید نزدیکی صورت پذیرد یا مایع منی به هر علت دفع شود.

نمونه ای که شش ساعت پس از جمع آوری تحویل آزمایشگاه شود، فاقد ارزش است.

درصورتیکه نمونه در خارج آزمایشگاه تهیه شده باشد باید هر چه سریعتر به آزمایشگاه منتقل شود.

توجه :

نمونه ای که از زمان جمع آوری آن بیش از یک ساعت گذشته باشد، فاقد ارزش است.

 

- آمادگی های لازم جهت آزمایش شناخت زودرس سرطان دهانه رحم

نام دیگر آن، آزمایش پاپ اسمیر است. این آزمایش به منظور شناخت زودرس سرطان دهانه رحم انجام می شود و به علاوه در زمان انجام آن می توان به التهاب دهانه رحم و عفونت های آن نیز پی برد. رعایت چند نکته پیش از انجام این آزمایش ضروری است :

از 72 ساعت قبل از انجام آزمایش از دوش واژینال (شستشوی داخل واژن با آب یا مواد ضدعفونی کننده) پرهیز نمائید.

از نمونه برداری در زمان قاعدگی، خونریزی فعال یا دوره های التهابی اجتناب نمائید.

 

- آزمایش PSA جهت تشخیص پیش رس بزرگی و سرطان پروستات

انجام این آزمایش از اواسط دهه چهارم زندگی در آقایان توصیه می شود (بطور منظم و حداقل سالی یکبار)

درصورتیکه اخیراً معاینه پروستات شده اید آزمایش را حداقل یک هفته به تعویق بیندازید.

حداقل 48 ساعت از آخرین انزال (مقاربت یا دفع منی به هر نحو) گذشته باشد.

درصورتیکه اخیراً از پروستات سونوگرافی کرده اید آنرا به مسئول آزمایشگاه ارائه دهید.

 

- آزمون تشخیص پیش رس بیماری های قلبی عروقی

اخیرا روشی ابداع شده که در آن با انجام چند آزمون آزمایشگاهی و تحلیل نتایج آن با معادلات ریاضی و کمک یک نرم افزار کامپیوتری می توان احتمال بروز بیماری های قلبی عروقی را در مراحل اولیه تعیین کرد. نکاتی که برای انجام این آزمون لازم است مشابه نکاتی است که در آزمایش های چربی خون به آن اشاره شد.

آزمایش تری گلیسیرید (یکی از چربی های خون) نیاز به 12 ساعت ناشتایی دارد.

برای انجام آزمایش اوره خون 4 ساعت ناشتایی کافی است. بعلاوه بیمار باید حداقل در طی 2-3 روز پیش از انجام آزمایش از مصرف غذاهای حاوی گوشت زیاد خودداری نماید.

انجام آزمایش اسیداوریک خون نیاز به حدافل 4 ساعت ناشتایی دارد.

هرچند انجام آزمایش هورمونهای تیروئید نیاز به رعایت محدودیت مصرف غذا و مایعات ندارد اما به علت اثری که چربی های مواد غذایی بر نتایج آزمایش های تیروئید دارند، حداقل 3 ساعت قبل از آزمایش، غذا میل نفرمائید. در صورت مصرف دارو حتماً باید با پزشک مربوطه در مورد قطع یا ادامه مصرف آنها گفتگو نمائید و در صورت مصرف دارو آزمایشگاه را مطلع کنید.

آزمون تعیین پادتن ضد میکروب هلیکو باکتر پیلوری که یکی از عوامل مهم مولد زخم های معده است نیاز به هیچگونه آمادگی قبلی ندارد.

انجام آزمایش GCT برای تشخیص زود هنگام دیابت حاملگی به تمامی مادران باردار توصیه می شود.