تشخیص و درمان شایع ترین نوع سرطان رحم

 

رحم بخشی از دستگاه تناسلی خانم هاست جنین در آن رشد می کند. رحم در حفره لگن بین مثانه و رکتوم قرار دارد.

بخش پایینی رحم که باریک است دهانه رحم (سرویکس) و بخش میانی که پهن است تنه رحم نام دارد. قسمت بالایی رحم که برجسته است فوندوس نام دارد. لوله های فالوپ در بالا و طرفین قرار دارد و رحم را به تخمدانها مرتبط می کنند. بافت دیواره رحم دولایه است. لایه درونی یا پوشاننده آندومتر، و لایه بیرونی که ماهیچه ای است میومتر نام دارد. رحم هم همانند سایر اعضای بدن دچار بیماری های مختلفی می شود که خوشبختانه در اکثر موارد، بیماری های خوش خیم هستند که به راحتی درمان می شوند.

بیماریهای خوش خیم رحم

 

‏فیبروئید: تومور شایع ماهیچه رحم است و بیشتر بعد از ۴٠ ‏سالگی دیده می شود. احتمال دارد فیبروثیدها متعدد باشند ولی نکته مهم این است که آنها تبدیل به سرطان نمی شوند. بعد از یائسگی فیبروئیدها کوچک و گاهی ناپدید می شوند. فیبروئیدها معمولاً هیچ علامتی ندارند و هیچ درمانی هم لازم ندارند، ولی گاهی بسته به اندازه و محلشان موجب خونریزی، ترشح از واژن و تکرر ادرار می شوند. خانم هایی که این نشانه ها را دارند باید به پزشک مراجعه کنند. اگر فیبروئید موجب خونریزی زیاد، فشار به اندام های مجاور و یا درد شود، ممکن است انجام جراحی لازم باشد.

 

خانم هایی که از استروژن بدون پروژسترون استفاده می کنند در معرض خطر ابتلا به سرطان رحم هستند ترکیب استروژن و پروژسترون این خطر را کمتر می کند چون پروژسترون از رحم محافظت می کند

 

‏آندومتریوز: یک بیماری خوش خیم است که بیشتر در دهه ٣٠ ‏و ۴٠ ‏سالگی خانم ها شایع است. شیوع آن در خانم هایی که تا به حال باردار نشده اند بیشتر است. در این بیماری، بافت آندومتر در خارج از رحم و در اعضای مجاور ایجاد می شود. این حالت موجب بروز درد در دوره های قاعدگی، خونریزی غیرعادی از واژن و گاهی ناباروری می شود. این بیماری هم تبدیل به سرطان نمی شود. درمان آن هورمون درمانی و یا جراحی است.

‏هایپرپلازی آندومتر: این حالت افزایش تعداد سلول های جداره رحم است و بیشتر بعد از چهل سالگی دیده می شود. این عارضه سرطان نیست ولی گاهی تبدیل به سرطان می شود. دوره های قاعدگی شدید، خونریزی مابین پریودها و خونریزی بعد از قاعدگی نشانه های شایع هایپرپلازی آندومتر هستند. برای جلوگیری از تبدیل هایپرپلازی به سرطان، درمان با هورمون (مئل بروژسترون) و گاهی حتی هیسترکتومی (خاج کردن رحم) لازم است.

بیماریهای بدخیم رحم

 

‏تومورهای بدخیم سرطان هستند و اساساً تهدیدی برای زندگی محسوب می شوند. سلول های سرطانی تهاجمی اند و اعضا و بافت های مجاور را نابود می کنند. همچنین احتمال دارد سلول های سرطانی وارد جریان خون یا عروق لنفاوی شوند. به این طریق سلول های سرطانی از تومور اصلی (اولیه) خاج شده و تومورهای دیگری را در سایر اعضا تشکیل می دهند. گسترش سرطان متاستاز نام دارد. شایعترین محل متاستاز سرطان رحم غدد لنفاوی، ریه ها، کبد و استخوان ها هستند.

شایع ترین نوع سرطان رحم از دیواره داخلی رحم (آندومتر) شروع می شود. نوع دیگر سرطان، سارکوم رحم است که در میومتر ایجاد می شود و نادرتر از سرطان آندومتر است. در ادامه این مطلب، منظور از واژه "سرطان رحم" سرطانی است که از دیواره داخلی رحم (آندومتر) شروع می شود که به آن سرطان آندومتر هم می گویند.

عوامل خطرساز سرطان وحم

 

‏علت دقیق سرطان رحم مشخص نیست. تعداد کمی از کسانی که در معرض عوامل خطرزا هستند به این بیماری دچار می شوند. از سوی دیگر، خیلی از کسانی که در معرض عوامل خطرزا نیستند به این بیماری مبتلا می شوند. علت این امر پیچیده است و بسیاری از نکات آن هنوز کشف نشده است. برخی از عوامل خطرساز سرطان رحم شامل موارد زیر است:

‏* سن: ابتلا به سرطان رحم بیشتر در خانم های بالای 50 ‏سال رخ می دهد.

‏* هایپرپلازی آندومتر: هایپرپلازی رشد بیش از حد و افزایش سلولهای آندومتر است که خطر ابتلا به سرطان رحم را بیشتر می کند.

* هورمون درمانی جایگزین: این درمان برای کنترل نشانه های یائسگی، پیشگیری از پوکی استخوان و همچنین برای کاهش احتمال حملات قلبی یا سکته مغزی به کار می رود. خانم هایی که از استروژن بدون پروژسترون استفاده می کنند در معرض خطر ابتلا به سرطان رحم هستند ترکیب استروژن و پروژسترون این خطر را کمتر می کند چون پروژسترون از رحم محافظت می کند.

‏* چاقی: زنان چاق نسبت به زنان لاغر مقدار استروژن بیشتری در بدنشان دارند چون استروژن در بافت چربی ساخته می شود. به دلیل وجود مقدار زیاد استروژن در زنان چاق، آنها در معرض خطر بالای ابتلا به سرطان رحم هستند. خطر این بیماری در زنانی که دیابتی هستند و فشار خون بالایی دارند بیشتر است.

‏* تاموکسیفن: خطر ابتلا به سرطان رحم در زنانی از داروی تاموکسیفن جهت پیشگیری یا درمان سرطان پستان استفاده می کنند افزایس می یابد (البته مزایای تاموکسیفن برای درمان سرطان پستان مهم تر از خطر امکان بروز سرطان های دیگر است).

* سرطان کولون و رکتوم (روده بزرگ): زنانی که سرطان روده بزرگ وراثتی داشته اند بیش از زنان دیگر در معرض خطر ابتلا به سرطان رحم هستند.

* خطرزایی عوامل دیگر به مدتی که بدن در معرض استروژن بوده است بستگی دارد. زنانی که بچه دار نشده اند، قاعدگی آنها در سن خیلی پایین شروع شده یا خیلی دیر یائسه شده اند برای مدت طولانی تری در معرض استرژون بوده اند و در نتیجه خطر ابتلا به سرطان رحم در آنها بیشتر است.

‏* زنانی که عوامل خطرساز شناخته شده دارند باید در مورد نشانه های این بیماری و چگونگی معاینات دوره ای منظم با پزشک مشورت کنند.

علائم

 

‏سرطان رحم معمولاً پس از یائسگی رخ می دهد ولی ممکن است در حوالی شروع یائسگی نیز اتفاق بیفتد. شایعترین علامت سرطان رحم خونریزی غیرعادی از واژن است. این علامت باید جدی گرفته شود.

‏در صورت وجود هر یک از علائم زیر مراجعه به پزشک ضروری است:

‏* خونریزی یا ترشحات غیرعادی از واژن

* ادرار کردن دردناک و سخت

‏* درد در هنگام آمیزش

‏* درد در ناحیه لگن

نکته مهم: این علائم در اکثر موارد به دلیل سرطان نیستند، ولی مراجعه به پزشک برای اطمینان از عدم وجود سرطان ضروری است.

تشخیص

 

روشهای مختلفی برای تشخیص سرطان رحم به کار برده می شوند:

‏* معاینه لگن: معاینه لگن برای بررسی واژن، رحم، مثانه و رکتوم انجام می شود. پزشک این اندام ها را به دقت معاینه می کند.

‏* آزمایش پاپ اسمیر: گاهی ممکن است سلولهای بدخیم سرطان رحم در آزمایش پاپ اسمیر دیده شوند.

* سونوگرافی از طریق واژن: این روش قادر است تا حدی میزان پیشرفته بودن سرطان رحم و وسعت درگیری اعضا مجاور رحم را تعیین کند.

* نمونه برداری: پزشک از بافت پوششی رحم نمونه برمی دارد. این عمل معمولاً در مطب انجام می شود، ولی برخی از خانم ها نیاز به دیلاتاسیون و کورتاژ (D&C) دارند. که معمولاً به صورت جراحی با بیهوشی در بیمارستان انجام می شود.

مرحله بندی

 

وقتی سرطان رحم که تشخیص داده شد، قدم بعدی تعیین میزان گسترش بیماری در بدن است. به این کار مرحله بندی (staging) می گویند. مرحله بندی توسط معاینه بالینی، آزمایش خون یا ادرار، عکس برداری از قفسه سینه، و یا سیتی اسکن، سونوگرافی، MRI، سیگموئیدوسکوپی یا کولونوسکوپی انجام می شود. در بسیاری از موارد، دقیق ترین راه مرحله بندی این بیماری، جراحی و خارج سازی رحم است.

* مرحله 1: سرطان فقط در رحم است و به دهانه رحم گسترش پیدا نکرده است.

‏* مرحله ٢ ‏: سرطان به دهانه رحم گسترش پیدا کرده است.

‏* مرحله ٣ ‏: سرطان به خاج از رحم و داخل لگن گسترش یافته است (ولی نه در خارج لگن، و نه در مثانه و رکتوم). غدد لنفاوی در حفره لگن هم به سلول های سرطانی آلوده شده ‏اند.

‏* مرحله ۴ ‏: سرطان به خارج رحم لگن گسترش یافته است و یا به مثانه یا رکتوم تهاجم کرده ‏است.

درمان

 

‏انتخاب روش درمانی به عوامل متعددی نظیر اندازه تومور، درجه تومور، مرحله بیماری، سن بیمار و همچنین سلامت عمومی او بستگی دارد. بسیاری از زنان مبتلا به سرطان رحم با عمل جراحی درمان می شوند، بعضی از آنها هم تحت پرتودرمانی قرار می گیرند. تعداد محدودی از زنان با هورمون درمانی درمان می شوند و بعضی از بیماران با ترکیبی از درمان ها.

پزشک بهترین کسی است که می توان با او در مورد انواع درمان ها و انتخاب مناسب و درباره نتایج قابل انتظار درمان مشورت کرد و از او توضیح خواست.

جراحی: رایج ترین جراحی برداشتن رحم (هیسترکتومی) هر دو لوله فالوپ، و هر دو تخمدان است. در بسیاری از موارد لازم است تا غدد لنفاوی نزدیک تومور نیز خاج شوند.

‏پرتودرمانی (رادیوتراپی): در این روش از اشعه با انرژی بالا برای کشتن سلول های سرطانی استفاده می شود. پرتودرمانی هم مثل جراحی، درمانی موضعی است که فقط بر سلول های سرطانی آن محدوده تأئیر می گذارد. دو نوع روش رادیوتراپی در درمان سرطان رحم کاربرد دارند:

- پرتودرمانی خارجی: در این روش، از دستگاهی در خارج از بدن برای تاباندن پرتو به محل تحت درمان استفاده می شود. درمان معمولاً به صورت سرپایی در بیمارستان، ۵ ‏روز در هفته و برای چند هفته متوالی، انجام می شود.

- پرتودرمانی داخلی: در پرتودرمانی داخلی محفظه ای کوچک از مواد رادیواکتیو را از طریق واژن در رحم قرار داده می شود. بعضی از بیماران به هر دو نوع پرتودرمانی داخلی و خارجی نیاز دارند. برحسب میزان پیشرفته بودن بیماری سن و همچنین سلامت عمومی بیمار، گاهی درمان ترکیبی شامل جراحی، رادیوتراپی و گاهی هورمون و هورمون درمانی لازم است.

عوارض جانبی درمان سرطان رحم

 

‏درمان سرطان علاوه بر سلول های سرطانی، برخی از سلول ها و بافت های سالم را هم از بین می برد و از این رو، عوارض جانبی ناخواسته ای در بر خواهد داشت. این عوارض جانبی به عوامل متعددی از جمله نوع و وسعت درمان بستگی دارند. این عوارض در تمام بیماران به یک شدت رخ نمی دهد و حتی گاهی از جلسه ای به جلسه ای تغییر می کنند. پیش از شروع درمان، پزشکان و پرستاران عوارض جانبی احتمالی و نحوه کنترل آنها را توضیح می دهند.

‏عوارض جراحی: زنان معمولاً پس از برداشتن رحم احساس درد و خستگی مفرط می کنند. بیش تر زنان از ۴ ‏تا ٨ ‏هفته پس از جراحی به فعالیت روزمره ‏خود باز می گردند ولی بعضی به زمان بیشتری نیاز دارند. پس از جراحی ممکن است بعضی از زنان به مشکلاتی مانند تهوع و استفراغ دچار شوند و بعضی هم به عوارضی در مثانه و شکم. زنانی که رحمشان را برداشته اند دیگر دوره های قاعدگی ندارند و هرگز باردار نخواهند شد. اگر تخمدان ها هم برداشته شوند، زنان دچار یائسگی ناگهانی خواهند شد و علائم یائسگی در آنها بروز خواهد کرد. گرگرفتگی و سایر نشانه های یائسگی که با جراحی ایجاد می شوند بسیار شدیدتر از نشانه های ناشی از یائسگی طبیعی هستند. ممکن است از هورمون درمانی برای کنترل این علائم استفاده شود. برداشتن رحم فعالیت جنسی برخی از زنان را مختل می کند. در میان گذاشتن این مشکل با همسر مفید است.

عوارض پرتودرمانی: عوارض جانبی پرتودرمانی به وسعت ناحیه تحت درمان و نقطه ای از بدن که درمان می شود بستگی دارد. عوارض جانبی شایع ناشی از پرتو عبارتند از خشکی و قرمز شدن پوست، ریزش مو در محل های تحت درمان، از دست دادن اشتها و احساس خستگی مفرط. بعضی از زنان احساس خشکی، خارش، سفت شدن و سوزش در محدوده واژن دارند. همچنین پرتودرمانی موجب اسهال یا تکرر و احساس ناراحتی در دفع ادرار و موجب کاهش تعداد گلبول های سفید خون می شود. معمولا توصیه می شود بیماران در طول پرتودرمانی آمیزشی نداشته باشند، گرچه بیش تر بیماران می توانند فعالیت جنسی خود را چند هفته پس از پایان درمان از سر بگیرند.

عوارض هورمون درمانی: هورمون درمانی موجب بروز تعدادی عوارض جانبی می شود. بیمارانی که پروژسترون دریافت می کنند اشتهایشان زیاد می شود و افزایش وزن پیدا می کنند. زنانی جراحی نشده اند و کماکان قاعدگی دارند دوره قاعدگیشان دچار نامنظمی می شود.

تغذیه مناسب

 

‏بیماران باید در طول درمان تغذیه مناسب داشته باشند. آنان به کالری و پروتئین کافی جهت بالا بردن قدرت سیستم ایمنی و نگه داشتن وزن مناسب نیاز دارند. غذا خوردن مناسب به افراد مبتلا به سرطان کمک می کند که حس بهتر و انرژی بیش تری داشته باشند.

پیگیری مراقبت

 

‏پیگیری مراقبت بعد از درمان برای سرطان رحم مهم است. زنان باید از همیشه پیگیری و مشاوره منظم با پزشک داشته باشند. معاینات دوره ای منظم برای تشخیص زودرس عود احتمالی مهم است. معاینات دوره ای معمولاً شامل معاینه فیزیکی، معاینه لگن، عکس برداری با اشعه ایکس و آزمون های آزمایشگاهی است.

* دکتر منصوره علیرضایی

جراح و متخصص زنان، زایمان و نازایی

منبع : صنعت آزمایشگاه